SOC in Spanje herdenkt in Marinaleda 50 jaar opstand van landarbeiders in Andalusië

Marinaleda maakt zich op voor een halve eeuw SOC

De jubileumbijeenkomst van de SOC brengt herinneringen samen aan een beweging die ontstond in de politieke onzekerheid en economische ontbering van de Spaanse transitie. Aan de formele oprichting van de vakbond ging een commissie vooraf die op 1 augustus 1976 in Antequera werd opgericht, kort daarna gevolgd door de constituerende vergadering in Morón de la Frontera. De geschiedenis van de organisatie, zoals verteld in het profiel van elDiario.es over het jubileum, komt tot leven in de herinneringen van mensen die hielpen haar op te richten en van degenen die haar werk voortzetten.

Het evenement vindt op 28 en 29 augustus plaats in Marinaleda. Naar verwachting zal Paco Casero, de eerste algemeen secretaris van de SOC, aanwezig zijn. Tegenwoordig is hij voorzitter van de Savia-stichting, maar zijn beoordeling van de plaats van de vakbond in de geschiedenis van Andalusië blijft helder: volgens hem kan de recente geschiedenis van de regio niet zonder de SOC worden geschreven, omdat de organisatie een eis voor waardigheid en rechten op het platteland verbond met een streven naar Andalusisch zelfbestuur.

De belangrijkste cijfers van het jubileum zijn:

De halve eeuw geschiedenis van de organisatie kan worden gevolgd aan de hand van drie keerpunten:

Een vakbond geboren tijdens de laatste jaren van het franquisme

Het oprichtingsverhaal begint zowel met beperkingen als met formele organisatie. Paco Casero herinnert zich dat de eerste bijeenkomsten in een klooster werden gehouden omdat er geen andere geschikte plek was. De organisatoren kwamen bijeen rond de kerk en namen veiligheidsmaatregelen. Dat detail plaatst de oprichting van de SOC binnen de repressieve omstandigheden van de laatste jaren van het bewind van Franco.

In een klooster, want in die tijd hielden we bijeenkomsten rond de kerk; er was nergens anders plaats en we namen altijd veiligheidsmaatregelen.

Paco Casero, over de eerste bijeenkomsten van de SOC

Het verslag over de oprichting van de SOC omschrijft de organisatie als de eerste vakbond die in Andalusië werd gelegaliseerd. Tot de vroege leiding behoorden Casero, die de eerste algemeen secretaris werd, en Gonzalo Sánchez, die de organisatie voorzat. Ook de arbeiderspriester Diamantino García, Diego Cañamero en Pepi Conde behoorden tot de mensen die hielpen de vakbond op te bouwen.

Verschillende elementen bepalen de omstandigheden waarin de SOC ontstond:

• Een commissie werd op 1 augustus 1976 in Antequera gevormd om de constituerende vergadering van de vakbond voor te bereiden.
• Het proces rond de vergadering werd kort daarna voortgezet in Morón de la Frontera.
• De bijeenkomsten vonden plaats in een klooster en rond de kerk, omdat de organisatoren geen andere veilige locatie hadden.
• De vakbond verbond eisen op de werkvloer op het platteland met een bredere eis voor Andalusisch zelfbestuur.
• De organisatie werd later een erkend onderdeel van de plattelandsbeweging binnen de Sindicato Andaluz de Trabajadores, oftewel SAT.

Die combinatie van arbeidsorganisatie en regionale politieke identiteit stond centraal in de vroege publieke aanwezigheid van de SOC. Casero herinnert zich dat de Andalusische vlag steevast opdook tijdens marsen en mobilisaties van de beweging. Hij wijst ook op de steun van de vakbond aan de hongerstaking van Rafael Escudero als onderdeel van de politieke omgeving waarin de organisatie opereerde.

De mensen die de beweging naar het platteland brachten

Het jubileum wordt herdacht aan de hand van verschillende generaties organisatoren. Casero spreekt als oprichtend secretaris die de SOC ziet als onderdeel van de collectieve geschiedenis van Andalusië. Pepi Conde herinnert zich hoe moeilijk het was om als vrouw te organiseren in een door mannen gedomineerde plattelandswereld. Diego Cañamero beschrijft de werkloosheid en de concentratie van grond die jonge landarbeiders tot mobilisatie aanzetten, terwijl Óscar Reina uitlegt waarom de SAT de SOC nog altijd ziet als een bron van politieke en sociale energie.

Hun rollen en perspectieven kunnen als volgt worden weergegeven:

Pepi Conde en de strijd om erkenning

Het verhaal van Conde voegt een genderdimensie toe aan de vroege geschiedenis van de vakbond. Als kind begon ze op het land te werken omdat het loon van haar vader niet genoeg was om het gezin te onderhouden. In het jaar waarin de SOC werd opgericht, trad ze toe tot het eerste bestuur, nadat ze al had deelgenomen aan de Comisiones Jornaleras, het coördinerende orgaan dat aan de vakbond voorafging.

Haar activisme bracht herhaaldelijk druk met zich mee. Tijdens de laatste jaren van het franquisme bracht de Guardia Civil haar bijna dagelijks naar de kazerne, hoewel ze nog minderjarig was. Ze kreeg ook te maken met vijandigheid van vrouwen en mannen uit haar gemeenschap toen ze openbare ruimten betrad die doorgaans voor mannen waren gereserveerd, waaronder cafés waar ze politieke toespraken hield.

Conde herinnert zich vooral één vroege arbeidseis: arbeidskaarten voor vrouwen in de landbouw. Veel vrouwen werkten te kort om voor die documentatie in aanmerking te komen, en volgens haar gingen bijna 300 vrouwen in staking om te eisen wat zij als een fundamenteel recht beschouwden. Tijdens de oprichting van de vakbond presenteerde ze ook een vroeg betoog over vrouwen op het platteland.

Van organisatie in Lebrija tot Andalusische autonomie

De SOC bleef niet beperkt tot de plaatsen waar de oprichtingsbijeenkomsten waren gehouden. Casero noemt Lebrija als een beslissende vroege basis. Hij omschrijft de plaats als een bolwerk van de breuk en zegt dat de beweging veel te danken had aan de mensen daar. Vanuit dat vertrekpunt bereikte het project andere gemeenten in de Sierra Sur van Sevilla, de Campiña en de Sierra de Cádiz.

Door deze verspreiding kreeg de vakbond een regionaal karakter in een tijd waarin Andalusië ook zijn politieke identiteit opeiste. Tijdens de marsen van de beweging werd de Andalusische vlag meegedragen en de leden steunden acties die sociale eisen verbonden met de kwestie van zelfbestuur. Casero ziet de SOC daarom niet alleen als een organisatie op de werkvloer, maar ook als onderdeel van de politieke geschiedenis die de autonomie van Andalusië hielp bevorderen.

De verbinding tussen grond, werk en regionale identiteit was geworteld in de omstandigheden die Cañamero beschrijft. Toen hij begon te mobiliseren, werd het platteland volgens hem beheerst door een beperkt aantal gewassen, waaronder tarwe, zonnebloemen, olijven en wat suikerbieten. Door lange perioden van werkloosheid stonden de dorpspleinen vol mensen die wachtten tot een voorman een dag werk aanbood. De laatste jaren van het franquisme en de transitie gaven die economische frustratie een politieke lading.

De SOC ontstond uit een behoefte: er was veel werkloosheid, terwijl 50% van het land in handen was van 2% van de landeigenaren.

Diego Cañamero, over de oorsprong van de vakbond

Cañamero werd later burgemeester van El Coronil en omschrijft de SOC tegenwoordig als de basis van de plattelandsbeweging binnen de SAT. Volgens hem is het platteland gediversifieerd en biedt het nu het hele jaar door werk op manieren die in de beginperiode van de vakbond niet mogelijk waren. Maar die verandering heeft de behoefte aan organisatie niet weggenomen; ze heeft de arbeiders en de problemen die bij de organisatie worden aangekaart veranderd.

Arbeid van vrouwen werd een van de eerste beproevingen voor de SOC

De ervaring van Conde laat zien dat de interne en externe strijd van de SOC met elkaar verbonden waren. De vakbond stelde de omstandigheden van landbouwwerk ter discussie en dwong tegelijkertijd een debat af over wie binnen plattelandsgemeenschappen het woord mocht voeren, organiseren en leidinggeven. Haar deelname aan het eerste bestuur plaatste een vrouw centraal in een organisatie die opereerde in een omgeving die volgens haar diep door machismo werd gevormd.

De belangrijkste markeringen op Condes weg naar de beweging zijn:

De arbeidskaart voor landarbeid, of cartilla agrícola, was van belang omdat vrouwen die slechts korte perioden werkten vaak stopten met het opbouwen van de documentatie die met hun arbeid samenhing. Het verhaal van Conde presenteert de staking zowel als een praktische campagne als een uitdaging aan de veronderstelling dat het werk van vrouwen op het land administratief onzichtbaar kon blijven.

Ze herinnert zich beledigingen op weg naar huis en mannen die haar in openlijk vernederende bewoordingen ondervroegen. Tegelijkertijd herinnert ze zich de steun van haar familie en het respect van mannelijke collega’s die haar werk als vakbondsorganisator erkenden. Haar besluit om in cafés te spreken en een betoog over vrouwen op het platteland te presenteren, betekende een stap naar ruimten en debatten waarvan vrouwen doorgaans waren uitgesloten.

Die geschiedenis maakt een eenvoudig verhaal over de SOC als een eensgezinde beweging ingewikkelder. De leden streden tegen ongelijke grondbezitverhoudingen, werkloosheid en politieke repressie, terwijl vrouwen binnen de organisatie ook de genderhiërarchie van de gemeenschappen waarin de vakbond opereerde ter discussie stelden.

De onopgeloste kwesties waarvoor de SOC en de SAT staan

Het jubileum wordt niet alleen gepresenteerd als een viering van overwinningen uit het verleden. Casero stelt dat instellingen het platteland nog altijd erkenning verschuldigd zijn, zowel de plattelandswereld van vroeger als die van vandaag. Hij wijst op de positie van Andalusië als Europese referentie op het gebied van ecologische landbouw, maar zegt dat de bijdrage van de SOC nooit voldoende institutionele erkenning heeft gekregen.

Casero zegt dat hem tweemaal de Medalla de Andalucía werd aangeboden en dat hij die weigerde vanwege wat hij beschouwde als het blijvende negeren van de strijd van de SOC. Zijn kritiek richt zich op de kloof tussen de sociale werkelijkheid van het Andalusische platteland en de erkenning die openbare instellingen verlenen.

De huidige druk op de beweging komt tot uiting in de cijfers die haar vertegenwoordigers noemen:

Een veranderend personeelsbestand en een bredere vorm van onzekerheid

Cañamero zegt dat de SOC zich nu vooral bezighoudt met duizenden arbeiders die uit andere landen zijn gekomen, met name in de kassen van Almería en Huelva. Hij verwerpt de bewering dat plaatselijke inwoners eenvoudigweg geen landbouwwerk willen doen. Volgens hem kunnen werkgevers niet verwachten dat 50.000 mensen van de ene op de andere dag beschikbaar zijn, terwijl ander werk in de bouw of de zorg blijft liggen.

Hij zegt ook dat collectieve arbeidsovereenkomsten nog altijd niet worden nageleefd en dat landarbeiders met enkele van de slechtste arbeidsomstandigheden te maken hebben. De verlagingen van pensioen- en ziekte-uitkeringen die hij noemt, laten zien waarom de oorspronkelijke zorgen van de vakbond over waardigheid en zekerheid relevant blijven, ook al is het profiel van de beroepsbevolking veranderd.

Óscar Reina, de woordvoerder van de SAT, plaatst hetzelfde argument buiten de landbouw. Volgens hem blijft de SOC een essentiële bron voor de organisatie, omdat economische systemen onrecht blijven voortbrengen. In zijn ogen treffen korte contracten en werk dat per dag of per uur wordt geregeld tegenwoordig niet alleen het land, maar ook de gezondheidszorg, het onderwijs, de horeca en de zorg voor afhankelijke personen.

Reina omschrijft dit proces als de verspreiding van onzekerheid zoals die van landarbeiders over de bredere arbeidsmarkt. Volgens hem is de les van de oudere strijd niet nostalgie, maar organisatie: het bereiken van werkplekken en mensen die zelden worden gehoord, onder wie migranten en anderen die aan de rand van het systeem zijn achtergelaten.

Het jubileum draagt daarom twee boodschappen tegelijk. Het legt de geschiedenis vast van een beweging die hielp de machtsverhoudingen op het platteland te veranderen en bijdroeg aan de politieke mobilisatie van Andalusië. Tegelijkertijd benadrukt het dat de omstandigheden die de SOC voortbrachten niet zijn verdwenen; ze zijn verdeeld geraakt over een diverser en onzekerder personeelsbestand.

De belangrijkste punten uit het jubileumverhaal zijn: